نگاهي به زندگي اللهيار خان صالح
احتمالاً اللهيار خان صالح بلند آوازهترين فرد سياسي آران وبيدگل است كه توانست حدود 3 دهه مسئوليتهاي مهمي را به عهده بگيرد .
او در سال 1277 در آران به دنيا آمد .پدرش مبصرالممالك كاشاني بخشدار آران بود .اجداد پدري صالح اهل سياست نبودند و كارگاه چرخگري داشتند . آن روزگار كاشان و بيدگل در توليد پارچه شهره بودند . چرخگرها پارچه هاي توليدي را صاف و به اصطلاح اتو ميكردند . اما خاندان همسر مبصرالممالك در دستگاه قاجار مناصبي مانند وزارت و حكومت داشتند و پدر اللهيار خان بعد از ازدواج وارد سياست مي شود . مدتي بخشدار آران ،نطنز و بارفروش – بابل امروز - ميشود .اللهيار خان كودكياش را در مكتبخانه مي گذراند و بعد وارد مدرسه مظفريه كاشان ميشود . اين مدرسه اولين مدرسه به سبك جديد در كاشان است .اللهيار خان 14 ساله است كه همراه برادرش جهانشاه براي تحصيل به تهران ميرود و در مدرسه ي عالي آمريكاييها ثبت نام ميكند.در اين مدرسه تمام مقاطع تحصيلي وجود دارد . از او آزموني گرفته مي شود وبه كلاس پنجم مي رود بعد از 5 سال ديپلم خود را دريافت ميكند . در مدرسه به عنوان دانشآموزي بااستعداد ، سختكوش ومنضبط شناخته ميشود .و مسئولان مدرسه را مجاب مي كند در كاري بي سابقه بدون هيچ آزموني به او مدرك ديپلم بدهند . در سال 1296 – 19 سالگي - به عنوان مترجم و منشي وارد سفارت آمريكا مي شود كه اين امر نشانگر تسلط او به زبان انگليسي – ديپلم هم ديپلمهاي قديمي - و همچنين اعتماد امريكايي ها به اوست . او 10 سال در سفارت ميماند در اين سالها سلسله پهلوي جاي قاجاريه را مي گيرد . و با توجه به نقش سفارتخانه هاي خارجي در اين جابه جايي شاهد بسياري از مسائل است .يكي از دوستان او داود خان داور است در سال 1306 داور وزير عدليه ميشود و از صالح براي پيوستن به اين وزارت دعوت ميكند .او سمتهاي مختلفي مانند بازپرس ، وكيل و و رئيس شعبه را به عهده ميگيرد. در سال1312 داور وزير ماليه است از سوي داور به عنوان رئيس كل انحصار دخانيات انتخاب ميشود .و بعد معاون وزارت ماليه ميشود - آن زمان وزارتخانهها يك معاون داشته است .- در سال 1320 رضا شاه سقوط ميكند او در دولت قوام وزير دارايي است .وبعد استعفا مي دهد در سال 1323 وزير دادگستري ميشود. به دليل تسلط او به زبان انگليسي سفرهايي انجام ميدهد . در سال 1319 كه جنگ جهاني دوم در اروپا فعاليتهاي اقتصادي را مختل كرده است سفري اقتصادي به آمريكا انجام ميدهد .و در سال 1322 چند ماهي به عنوان نماينده اقتصادي ايران در هند است .در سال 1324 براي امضاي منشور ملل متحد به آمريكا ميرود . در سال 1328 انتخابات مجلس برگزار ميشود واللهيار خان صالح از طرف مردم كاشان وارد مجلس مي شود .
نكاتي در باره زندگي او
1 - زندگي سياسي اللهيار خان صالح را ميتوان به اين بخشها تقسيم كرد
الف ) از سال 1296 تا سال 1306 به عنوان مترجم و منشي سفارت امريكا ب ) از سال 1306 تا سال 1320 درسمتهاي مختلفي در وزارت عدليه و ماليه در اين دوره به دليل قدرت رضا شاه ، نخست وزير و ساير افراد چندان قدرتي نداشته اند و مهمترين مسئوليت صالح معاون وزير است . ج ) از سال 1320 تا 1332 اين دوره اوج فعاليت هاي سياسي اوست هرچند به دليل عدم قدرت شاه و نهادينه نبودن دموكراسي وزرا و مجالس به سرعت جاي خود را به يكديگر ميدادند. د ) از 1332 تا1339 در اين زمان جبههي ملي از صحنهي قدرت كنار گذارده ميشود اما حركت هايي از آنها مشاهده ميشود .در آخرين اقدام صالح و برخي از اعضاي جبهه ي ملي در انتخابات مجلس در سال 1339 شركت مي كند آنها به مجلس مي روند و حكومت مجلس را منحل ميكند . ه ) از سال 1340 تا پايان عمر 1360. در اين دوره اللهيار صالح از فعاليت هاي سياسي و حتي اجتماعي كناره ميگيرد 2 – يكي از اتفاقات زندگي صالح نابودي خاطرات خود است. صالح با دقت خاطرات خود را مينوشت .در اواسط دوره رضاشاه افرادي به بهانه هاي مختلف سياسي توسط دولت به قتل ميرسيدند .او نگران از آنكه ممكن است اين يادداشتها توسط بازرسين مورد بررسي و نكته اي از آن كشف شود همه ي آن اوراق را مي سوزاند.
3 –از سال1340 تا پايان عمر اللهيار صالح فعاليت سياسي واجتماعي چنداني انجام نداد. در سال 57 هنگامي كه انقلاب اسلامي حركتي پرشتاب يافت محمدرضا شاه از او دعوت كرد وارد فعاليتهاي سياسي شود اما او كه حدود 80 سال داشت نپذيرفت .عاقبت در روز 13 فروردين 1360 اللهيار صالح به ديار باقي شتافت
4 - درباره او كتابهايي تاليف شده است يادداشتهاي اللهيار اثر ايرج افشار واللهيار صالح نوشته خسرو سعيدي است هرچند در صورت تحقيق راجع به او ميتوان مطالب بسياري را در مطبوعات عصر پهلوي يافت . براي نوشتن اين مطلب از كناب ايرج افشار كه از دوستان اللهيار است استفاده شده است .
4 – اللهيار 7 برادر داشت .عباسعليخان ، ابوالفتحخان ، سليمانخان ، علي پاشا و جهانشاه از مادر صالح پاي به جهان گذاشتند ونادر ويارمحمد از مادري ديگر بودند . جهانشاه پزشكي خواند وپزشك مخصوص رضاشاه بود ومدتي نيز وزير بهداري بود .
5 – اللهيار صالح با گروهي از همفكرانش در سال 1321 – بعد از سقوط رضا شاه – حزب ايران را تاسيس كردند . حسين مكي ، رسول مهربان ، خواجه نوري وزيركزاده از جمله موسسين حزب ايران بودند .افراد اين حزب بيشتر از تحصيلكردگان دانشگاههاي غرب بودند و هدفشان صنعتي كردن ايران بود . ( كار ، داد ،آزادي ) و ( فكر ايراني ، به دست ايراني و براي ايراني ) از شعارهاي حزب ايران بود . اين حزب در سال 1325 با حزب توده كه بين مردم نفوذي نداشت ائتلاف كرد كه اين اقدام باعث رويگرداني مردم از اين حزب شد .در سال 1328 در پي اعتراض به انتخابات مجلس شانزدهم تعدادي از احزاب از جمله حزب ايران جبههي واحدي را به نام جبهه ي ملي تشكيل دادند وتوانستند صنعت نفت را ملي كنند .بعد از كودتاي 28 مرداد 1332 اعضاي حزب ايران مجبور شدند فعاليتهاي خود را كاهش دهند .از قيام 42 تا پايان عمر رژيم پهلوي اين حزب جلسات ونشستهايي رابه صورت مخفي انجام ميداد . و در برخي از راهپيماييها نيز حضور داشت . در سال 1357 هنگامي كه شاهپور بختيار از اعضاي حزب ايران نخستوزيري را پذيرفت ضربه اي اساسي به ارتباط حزب ايران و رهبران مذهبي انقلاب وارد آمد . پس از پيروزي انقلاب برخي از رهبران اين حزب از ايران خارج و برخي ديگر از فعاليت ها سياسي كناره گرفتند .
6 – در امور سياسي اللهيار خان صالح با 2 نفر همفكر وهمراه بود . علي اكبر خان داور و دكتر محمد مصدق .داور در سال 1306 وزير عدليه شد وصالح را به آن وزارت برد وبعد از چند سال وزير ماليه شد وصالح هم به آنجا رفت . در سال 1315 بين رضاشاه و داور اختلافي پيش آمد داور با خوردن ترياك خودكشي كرد اين امر در روحيه و فعاليتهاي صالح تاثير بسيار گذاشت .صالح به محمد مصدق ارادت بسيار داشت و مورد اعتماد دكتر بود .به همراهي او براي ملي شدن صنعت نفت به ديوان داوري لاهه رفت .هنگامي كه مصدق نخست وزير بود صالح سفير ايرا در آمريكا بود . با كودتاي زاهدي ، صالح از مقام خويش استعفا داد اما دربار از او خواست همچنان به عنوان سفير در آمريكا باقي بماند اما صالخ گفت من چگونه مي توانم هم سفير دولت مصدق و هم دشمنانش باشم .اين موضوع باعث شد از آن به بعد دربار صالح را مهرهاي در دست نداند ومسئوليتي به او واگذار نكند
7 – اللهيار صالح بين سياستمداران دورهي خويش فردي خوشنام ، دقيق ، و درستكار بود. هنگامي كه از سفر خارج بازمي گشت پوالي را كه با صرفهجويي اضافه آورده بود به خزانه بازميگرداند كه اين امر در آن دوران امري شگفت ودر دوران بعد محال شد.او براي انتصاب افراد توصيه ي ديگران را نميپذيرفت .
8 – به كاشان ومناطق اطراف آن علاقهي بسيار داشت . سالي چند با در وقت گلاب گيري به روستاهاي كاشان ميآمد .كتابخانه ي هلالابن علي به همت او تاسيس شد . كتاب خطي مراهالقاسان كه درباره كاشان بود باهمت او چاپ شد .تلاش كرد تا بابا افضل مرقي معرفي ومقبرهاي آبرومند بر مزارش ساخته شود .او با بسياري از نويسندگان مانند محمد قزويني ، علامه ي دهخدا ، سعيد نفيسي ، مجتبي مينوي رفت و آمد داشت .و عضو هيات موسس انجمن آثار ومفاخر ايران بود
9- در دوره رضا شاه اتفاقات زيادي در كشور رخ داد . وزارت خانهها شكل گرفت . اولين دانشگاه ، فرهنگستان و راديو آغاز به كار كرد . وكشور به استان ، شهرستان ، بخش و روستا تقسيمبندي شد. در آن زمان مرز راهآهن براي بخش آران انتخاب شد كه اكنون مرز شهرستان آران وبيدگل با كاشان است . كه اين امر از توسعهي كاشان به سمت شمال جلوگيري ميكند . بسياري از زمين هاي جاده جديد نيز به اسم اللهيارخان و خانوادهاش سند خورده است.
10– الّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّّلهيار صالح در 15 فروردين 1359 يعني 362 روز قبل از مرگش وصيت نامهاي كوتاه نوشت كه آن را به صورت كامل مي آوريم :
بسمالله الرحمن الرحيم
وصيت نامهي اينجانب اللهيار فرزند حسن نامخانوادگي صالح داراي شناسنامه شماره 22158
انا لله وانا اليه راجعون
بازماندگان عزيز عمر من به حساب قمري از 84 سال گذشته است .دو سه مطلب را به عنوان وصيت از شما تقاضا دارم :
1 ) از دعوت اشخاص براي تشييع جنازه خودداري و جسد مرا به اسرع اوقات در نزديكترين گورستان عمومي ، زير آسمان باز بدون اتاق و سرپوش دفن كنيد .
2 ) از تشكيل مجلس ختم و هفت وغيره بكلي صرف نظر كنيد و پولي كه مطابق معمول به مصرف اين كارها ميرسد به هيات امناي امامزاده محمد هلال بدهيد كه براي كتابخانهي آنجا صرف شود .رابط من با كتابخانه در اين تاريخ آقاي علي رجبي آراني دفتردار اسناد رسمي شماره 16 كاشان ميدان كمال الملك ميباشد كه تلفن آن 02521-2391 است والسلام عليكم ورحمهالله وبركاته
اللهيار صالح جمعه 18 جماديالاولي 1400
15فروردين 1359